Nguyên nhân phải thực hiện kế hoạch thu mua ồ ạt một lượng gạo đông xuân khá lớn vào lúc này, theo VFA, vẫn do thị trường đầu ra trầm lắng, giao dịch gạo nội địa khá chậm khiến giá lúa xuống thấp. Giá mua tạm trữ lần này sẽ không dưới 4.000 đồng/kg lúa khô tại kho, đã tính đến mức bảo hiểm cho người trồng lúa có lời khoảng 40%.

Việc thu mua lúa vẫn qua trung gian hàng xáo. Ảnh: Đức Toàn

Tuy nhiên, nông dân vẫn lo ngại giá mua không cao. Trong hai tháng đầu năm, VFA thông báo doanh nghiệp bán khoảng 704.000 tấn gạo, giá trung bình khoảng 478 USD/tấn (FOB). Còn lượng gạo ký hợp đồng tính đến 25.2 là 2,481 triệu tấn, giá cũng cỡ khoảng trên 470 USD/tấn. Với giá xuất khẩu như vậy, tính ra một ký gạo doanh nghiệp đang thu về gần 10.000 đồng, quy ra giá lúa phải mua ít nhất cũng trên 6.000 đồng/kg.

Nhiều ý kiến cho rằng, sự can thiệp vào thị trường lúa gạo nội địa, đôi khi chỉ bằng một giải pháp cũng đủ làm cho mặt bằng giá bị méo mó. Hồi tháng 8.2009, cũng lấy lý do thị trường giao dịch gạo lúc đó trầm lắng, giá xuất khẩu chỉ còn dưới 400 USD/tấn gạo 5%, 350 USD/tấn đối với loại 25% nên doanh nghiệp liền mua tạm trữ, giá bảo hiểm nông dân có lời là trên 3.800 đồng/kg lúa. Trên thực tế, rất ít nông dân bán được giá này, mặt bằng chung chỉ khoảng 3.500 đồng/kg trở lại. Còn đối với doanh nghiệp, sau khi đã mua được trên 1 triệu tấn gạo hè thu với giá quá thấp thì những hợp đồng bán gạo cho Philippines trong tháng 11 và 12 lại rất cao, lên tới trên 600 USD/tấn.

Như đã phân tích, giá lúa gạo nội địa ít khi vận hành theo giá thị trường xuất khẩu, và thông tin phải mua tạm trữ gạo do đầu ra không có ngay lập tức tác động đến tâm lý chung của thị trường. Việc thông báo mua 1 triệu tấn gạo lần này có thể tạo đà giảm giá lúa đông xuân mạnh hơn.

Hiện nay, dù chưa vào vụ chính, nhưng nông dân chỉ bán được giá lúa 4.300 – 4.500 đồng/kg, tất nhiên trừ giá thành sản xuất 2.200 đồng thì vẫn còn lời. Giá lúa đông xuân giảm là do doanh nghiệp không đẩy mạnh thu mua, do chưa có hợp đồng xuất khẩu nhiều. VFA tính toán, cộng cả tồn kho thì đến hết tháng 6 năm nay, Việt Nam cần bán ra 4,4 triệu tấn gạo, trong khi hợp đồng mới có khoảng 2,4 triệu tấn.

Dù khẳng định thị trường xuất khẩu tại thời điểm này khó khăn, nhưng ông Phạm Văn Bảy – phó chủ tịch VFA – nhận định đến cuối tháng 3 mọi chuyện sẽ trở lại bình thường. Vì lúc đó những nước nhập gạo lớn như Philippines, Ấn Độ, Iraq, châu Phi, Malaysia sẽ đồng loạt mua gạo. Giá gạo vì thế cũng rất khó đoán, nhưng cũng không thể xuống mức quá thấp vì tình hình chung của thế giới là vẫn căng thẳng về an ninh lương thực.

Muốn kinh doanh gạo thì tất nhiên doanh nghiệp phải có gạo trong kho và bắt buộc phải tự bỏ vốn mua lúa về xay xát, chế biến. Việc mua lúa gạo nếu chỉ diễn ra trong điều kiện thị trường bình thường thì doanh nghiệp phải chịu thêm phần chi phí lãi suất vốn vay. Nhưng khi vịn vào cớ mua gạo tạm trữ để giữ giá lúa gạo thì doanh nghiệp dĩ nhiên cũng được nhà nước hỗ trợ phần chi phí lãi suất khi cho vay ưu đãi 0%.

Kinh doanh không chịu lãi suất vốn vay, lại được mua với giá quá thấp, thì lẽ dĩ nhiên lợi nhuận thu về sẽ không nhỏ. Chưa nói, từ cuối tháng 11.2009 đến nay, sau hai lần điều chỉnh tỷ giá, chính sách hỗ trợ xuất khẩu còn giúp doanh nghiệp hưởng thêm 900 đồng thu về từ một đôla bán gạo.

Lẽ ra, những khoản lợi nhuận này phải được chia sẽ bớt cho người trồng lúa, đối tượng đảm trách 60% công việc trong chuỗi sản xuất, chế biến, tiêu thụ.